Moralność i etyka

Moralność i etykaEtyka jest działem filozofii, który zajmuje się badaniem moralności, czyli tym, czy żyjemy zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi. Zajmuje się ona ich genezą oraz sensem. Wydaje się nudne? Nie do końca. Warto zgłębić tajniki etyki i zasad moralnych oraz dowiedzieć się, jakie zastosowanie ma etyka i moralność w życiu codziennym.

Etyka

Etyka, zwana również filozofią moralną, jest nauką, której zadanie to dowodzenie tez moralności, czyli zbioru zasad, który określa nasze zachowanie. Poglądy mają formę teorii lub próbują udowodnić, czy zasady moralne są słuszne. Istnieje wiele teorii etycznych, z których większość ma swoich przedstawicieli. Ich początki sięgają nawet czasów starożytnych.

Etyka jako nauka

Jednym z najbardziej znanych filozofów i etyków był Sokrates. Uważał on, że najcenniejszą "częścią" człowieka jest jego dusza, która odróżnia go od zwierząt. Ponadto, jest twórcą indywidualizmu etycznego, według którego cnota tożsama jest z wiedzą skutkuje to poglądem, że osoby mądre zachowują się właściwie: jeśli wiemy, jak się zachowywać, postępujemy w ten prawidłowy sposób. W konsekwencji dążenie człowieka powinno sprowadzać się głównie do zdobywania wiedzy. Nieco inne poglądy głosił Epikur: według niego dobro i zło wywodzi się z odczuwania przyjemności oraz cierpienia. Zasada jest prosta: to, co jest przyjemne jest dobre, a to co złe jest nieprzyjemne i najczęściej przynosi ból. Dziś takie zdanie możemy różnorodnie interpretować, jednak poglądy Epikura stały się podwaliną systemu etycznego zwanego epikureizmem. Jak nietrudno się domyślić, dążeniem człowieka było dążenie do dobra, a więc do… przyjemności.

Kolejnym, starożytnym myślicielem był Platon, który uważał, że w życiu najważniejsze są trzy cnoty: piękno, dobro oraz prawda. Platon wypowiadał się również na temat państwa. Z kolei jego system etyczny, zwany intelektualizmem etycznym jest niejako kontynuowaniem teorii sokratejskich. Platon sądził, że bowiem, zło wynika z niewiedzy. Ciekawe poglądy głosił również Arystoteles. Były one bardzo rozległe i dotyczyły wielu dziedzin. Podzielił on nauki na teoretyczne, praktyczne oraz wytwórcze, a za dyscyplinę najbardziej doskonałą uznał metafizykę. Zajmowała się ona badaniem Boga, bytu oraz zasad, jakie rządzą światem. W XIX wieku z kolei powstał utylitaryzm, którego twórcą jest John Stuart Mill. Zgodnie z nim wszystko to, co pożyteczne jest również dobre, a to co nieprzydatne, jest złe. Zasada jest prosta, aczkolwiek jeśli się nad tym zastanowić, utylitaryzm jest poglądem, który zachęca do dążenia za tym, co materialne. Na podobnym założeniu opiera się materializm, którego teorie głosił Karol Marks. Według niego wszystko opiera się na materialnej rzeczywistości, materia jest wieczna, niezniszczalna, racjonalna oraz osadzona w czasie i przestrzeni. Ciekawe poglądy głosił również Friedrich Wilhelm Nietzsche, który czerpał z poglądów starożytnych filozofów. Jest twórcą nihilizmu, czyli poglądu, który zakłada zaprzeczanie istnienia pewnych rzeczy, np. sensu życia, celu, itp. Pojawienie się tego poglądu związane jest z epoką modernizmu. Za współczesnego filozofa uznaje się Tadeusza Kotarbińskiego, który stworzył system etyczny zwany etyką niezależną.

Religia jako system etyczny

Religię również można zaklasyfikować jako system etyczny. Najbardziej znane jest oczywiście chrześcijaństwo, które opiera się na nauce, głoszonej przez Jezusa. Zasady moralności, czyli tego, jak należy postępować spisane są w postaci Dziesięciu Przykazań. Kolejny religijny system etyczny to islam, opierający się na poglądach Mahometa. Zasady postępowania spisane są w Świętej Księdze, zwanej Koranem.

Etyka zawodowa

O etyce mówimy również w znaczeniu zawodowym, a dokładniej w rozumieniu kodeksów etycznych różnych profesji. Obejmuje ona zbiór zasad, jakimi kierują się osoby, wykonujące różne zawody. Własny kodeks etyczny mają oczywiście lekarze, zwany Kodeksem Etycznym Lekarzy, w skrócie KEL. Obowiązuje on medyków wszystkich profesji, w tym stomatologów. Można mówić również o szeregu niepisanych kodeksów, w tym kodeksu etyki zawodu psychologa czy prawnika. Są one niezbędne, aby w pracy zawodowej postępować moralnie, czyli… jak?

Moralność i jej znaczenie

Moralność to zbiór norm, zgodnie z jakimi należy żyć. Są one przekazywane kulturowo z pokolenia na pokolenie i dotyczą konkretnej społeczności. Normy moralne są dostępne w różnej formie, czy to pisanej czy ustnej. Postępowanie niezgodnie z nimi powoduje odczuwanie nieprzyjemnych emocji, w tym smutku, wstydu oraz poczucia winy. Czy jednak zawsze tak jest? Oczywiście nie i doskonale wiedzą o tym wszyscy rodzice. Dzieci, przynajmniej do pewnego wieku, łamią normy moralne lub ich nie uznają, gdyż… dopiero rozwija się u nich moralność. Jak to wygląda? Warto odwołać się w tym miejscu do teorii psychologicznych, a dokładniej do koncepcji Lawrence Kolberga.

Jak rozwija się moralność?

Moralność, według Lawrence Kolberga - amerykańskiego psychologa - rozwija się w kilku etapach. Pierwszy z nich, zwany stadium moralności przedkonwencjonalnej ma miejscu, gdy dziecko jest w wieku przedszkolnym. Obejmuje ona dwie fazy. Pierwsza z nich to balansowanie pomiędzy posłuszeństwem i karą: dziecko jest w tym wieku egocentryczne, ustawia siebie w centrum i robi pewne rzeczy tylko po to, aby uniknąć ukarania. To właśnie unikanie nieprzyjemności wyznacza dla nich, czy dana czynność jest dobra (nie ma kary, np. będzie się dzieliło zabawkami) czy zła (zostanie ukarane, np. uderzy kolegę w przedszkolu). Dziecko nie bierze pod uwagę punktu widzenia innych osób, np. bólu po uderzeniu kolegi. Faza druga to relatywizm moralny (pierwsze lata edukacji), czyli czas, kiedy dziecko za dobre uznaje te czynności, które przynoszą mu korzyści.

Kolejne stadium to moralność konwencjonalna, która rozwija się od 13 do około 16 roku życia. Obejmuje ona także dwie fazy. Pierwsza z nich to dopasowywanie swoich działań do potrzeb i oczekiwań innych: młody człowiek postępuje w dany sposób, ponieważ czuje, że tego się od niego wymaga. Dzięki temu chce zyskać przychylność grupy, czy to rodziny czy znajomych. Druga faza obejmuje działanie zgodne również z zasadami prawa, jednostka wykracza więc ponad swój świat i zaczyna powoli dostrzegać zasady, rządzące światem. I wreszcie mamy do czynienia ze stadium moralności pokonwencjonalnej, następującej po 16 roku życia, dzielącej się na dwie fazy. Pierwsza z nich obejmuje czas, gdy młody człowiek postępuje w sposób, który jest akceptowany przez większość. Dopiero w kolejnej fazie jednostka zaczyna orientować się w kodeksach etycznych i wybiera ten, zgodnie z którym będzie postępowała w dorosłym życiu.

Jak widać, nawet skomplikowana na pierwszy rzut oka teoria psychologiczna można okazać się jasna i w klarowny sposób wyjaśniać rozwijanie się moralności, od skupionego na swoich interesach dziecka, przez nastolatka, który swoim zachowaniem próbuje się dopasować do innych, aż do dorosłego, młodego człowieka, który świadomie wybiera zasady moralne, jakimi będzie się kierował w życiu.

Niestety z łamaniem norm moralnych mamy do czynienia nie tylko u dzieci, które są egocentryczne i zachowują się w dany sposób, aby unikać kary ale i u osób z teoretycznie zakończonym rozwojem moralności, np. w postaci dokonywania przestępstw. Zjawisko to nosi miano patologii i związane jest z umyślnym łamaniem norm moralnych lub też łamaniem ich w wyniku niepoczytalności, np. spowodowanej chorobą psychiczną. Nie mniej jednak jednostka z prawidłowo ukształtowaną moralnością powinna postępować zgodnie z kodeksem etycznym w danej społeczności i postępować tak, jak nakazują normy moralne oraz obyczajowe.